صنايع دستي جزيره قشم

سازمان میراث فرهنگی استان هرمزگان

 

 

روزگاری جزیره قشم علیرغم سالها اسارت و سلطه بیگانگان، از نظر صنعت و هنر از جمله جزایر پررونق بوده است و در آن زمان صنعت، هنر و تجارت با تلفیق و ترکیبی از آداب و رسوم و فرهنگ بومی منطقة مجموعه­ای غنی از صنایع دستی را در این جزیره ایجاد کرده بود.

انواع صنایع دستی شهرستان قشم اعم از فعال و غیرفعال شامل موارد زیر می­شوند:

رودوزی­های سنتی، لنج­سازی و ساخت ماکت لنج، توربافی و گرگوربافی، برقع­سازی، حصیربافی، ساخت کپکاپ، آهنگری سنتی، پارچه­بافی سنتی، بافت سواس و بربط­سازی یا عودسازی (نوعی آلت موسیقی زهی).

1-  رودوزیهای سنتی: در شهرستان قشم نیز همچون اکثر نقاط استان، رودوزیهای سنتی جزء رایج­ترین رشته­های صنایع دستی می­باشد. باتوجه به اینکه این نوع رودوزیهای جز لاینفک پوشش سنتی زنان منطقه می­باشد، این از گذشته­های بسیار دور توسط زنان انجام می­شده است و هم­اکنون نیز از رواج قابل قبولی برخوردار می­باشد.

2-  لنج­سازی و ساخت ماکت لنج: به دلیل اینکه بسیاری از ساکنین جزیره قشم دریانورد بوده­اند و هستند، صنعت لنج­سازی و ساخت شناورهای چوبی بزرگ و کوچک از گذشته­های بسیار دور در این جزیره رایج بوده است. مهمترین مرکز لنج­سازی در این شهرستان، روستای «لافت» می­باشد. در این روستا صنعتگران لنج­ساز که به آنها «گلاف» گفته می­شود با استفاده از چوب­هایی از قبیل: شاه (ساج) سنگاپوری، کرنگ، بالاهوت، تالی، کرت محلی، کنار و کهور، شناورهایی با ابعاد، فرم­ها و کاربردهای گوناگون می­سازند. متأسفانه همانگونه که قبلاً ذکر شد رواج­یافتن ساخت شناورهای فایبرگلاس و اعمال سیاست غلط منع تولید لنج­های چوبی دو تهدید جدی هستند که این صنعت عظیم و ارزشمند رادر تمامی مراکز لنج­سازی از جمله لافت، در شرف نابودی و فرموشی قرار داده­اند.

3-  ساخت ماکت لنج، برخی از صنعتگران قشمی در کنار سایر امور به ساخت ماکت و نمونه­های کوچک لنج و شناورهای چوبی می­پردازند. این ماکت­ها به غایت زیبا و جذاب می­باشند و این حرفه در حال حاضر جزء صنایع دستی بومی شهرستان قشم محسوب می­شود.

4-  توربافی و گرگوربافی: به دلیل رواج صنعت ماهیگیری در جزیره قشم بافت انواع مختلف تور ماهی­گیری در این شهرستان از گذشته­های دور متداول بوده و رونق چشمگیری داشته است، ولی با ورود نمونه­های پلاستیکی و خارجی این محصول به بازار، هم­اکنون این صنعت دیگر رواج گذشته خود را از دست داده است. در روستای «سلخ» افراد محدودی به این حرفه اشتغال دارند و اکثر استادکاران قدیمی تنها به رفوگری و کار ترمیم و تعمیر تورها می­پردازند و اگر هم تولیدی هم صورت بگیرد، در حد تورهای کوچک چندمتری می­باشد که در اصطلاح، به آن «رق» یا «پارو» گفته می­شود. در حال حاضر بافت گرگور که در گویش محلی به آن «کلگر» گفته می­شود به نسبت از رونق بیشتری برخوردار است. «کلگر» نوعی قفس سیمی با دری مخروط­شکل است که ماهی­ها پس از ورود امکان خروج نمی­یابند و در آن به دام می­افتند. تولید گرگور حرفه­ای مردانه است ولی در بعضی از روستاها مثل رمچاه و طبل، زنان نیز به همراه مردان به این حرفه می­­پردازند.

5-  برقع ­سازی: برقع که در گویش محلی به آن «برکه» گفته می­شود، نوعی پوشش و یا حجاب زنان است که از گذشته­های دور در نواحی مختلف استان بویژه در مناطق روستایی رایج بوده و هست. شهرستان قشم نیز از جمله شهرستانهایی است که زنان روستایی از این نوع پوشش استفاده می­کنند. رنگ و فرم برقع در روستاهای قشم مختلف است. بنا به گفته روستائیان برخی به خاطر حفظ حجاب، عده­ای به عنوان زینت و زیبایی و عده­ اندکی از زنان نیز به منظور محافظت پوست صورت در مقابل اشعه خورشید، از برقع استفاده می­نمایند.

6-  حصیربافی: حصیربافی از جمله رشته­های بومی می­باشد که در اکثر نقاط استان به دلیل وجود نخلستان­ها، رایج بوده است. شهرستان قشم هم از این قاعده مستثنی نبوده است. در گذشته­ای نه­چندان دور در روستای سلخ نسبت به سایر روستاهای قشم حصیربافی رواج بیشتری داشته است و در حال حاضر نیز در روستاهایی که درخت خرما موجود باشد -  مثل روستاهای لافت، سلخ، تنبان، طبل و سهیلی -  این نوع محصولات در حد بسیار محدود به اندازه مصرف داخلی تولید می­شود. در گذشته حصیربافی در جزیره رونق و رواج بیشتری داشته و الیاف مختلف از شهرستان جاسک، منطقه بشاگرد و قشم حمل می­شده است و تولیدکنندگان به تولید انواع محصولات حصیری که موردنیاز روستائیان بوده، می­پرداختند. از حدود 20 سال پیش که دیگر مواداولیه از شهرستان­های مذکور به قشم فرستاده نشد، تولید محصولات حصیری نیز رونق خود را از دست داد و اکنون در بعضی از روستاها محصولاتی با تکنیک بافت حصیر، اما با الیاف پلاستیکی و مصنوعی جهت حمل علوفه و ماهی توسط ماهیگیران و روستائیان تولید می­شود.

7-  ساخت کپکاپ یا کپکپو: ساخت کپکاپ یا کپکپو که نوعی پاافزار چوبی است از جمله زیرمجموعه­های صنایع چوب می­باشد که در گذشته در جزیرة قشم توسط نجاران یا «گلافان» بومی انجام می­شده است.  برخی از این صنعتگران حرفة اصلی­شان تولید این نوع پاافزار بوده است و برخی نیز در کنار کار لنج­سازی به این حرفه می­پرداختند. کپکاپ را از چوب­های ساج یا تخته­ شاه، تخته ملیباری، تخته افینی، چوب کنار و کهور می­ساختند.

تا چندی پیش این نوع محصول توسط یکی از لنج­سازان قدیمی به نام استاد سرودی گلستانی، به شکل تفننی تولید می­شد. وی در کنار این کار به تولید انواع ماکت لنج نیز می­پرداخت. استاد سرودی گلستانی پس از ورود اجناس خارجی و انواع صندل­های وارداتی، با الهام­گرفتن از فرم و طرح کفش­ها و دمپایی­های امروزی، تغییراتی بر روی کپکاپها ایجاد نمود و نمونه­هایی با رویه چرمی و با نقوش ساده و میخ­های تزئینی ساخت. وی گاهی نیز با استفاده از رنگ روغن نقش و نگاری بر روی کف و پاشنه این نوع صندل ایجادمی­نمود. تولیدکنندگان کپکاپ بیشتر در خود قشم و روستای «پی­پشت» ساکن بودند. در حال حاضر صنعت ساخت این نوع پاافزار چوبی جزء صنایع فراموش شده محسوب می­شود.

8-  آهنگری سنتی: نیاز مردم جزیره قشم بويژه لنج­سازان و دریانوردان و ابزارآلات فلزی سبب شده است از گذشته افرادی به تولید محصولاتی از قبیل انواع اسکلت فلزی، زنجیر، سیخ، داس، مته، قفل، تابه، لنگر و غیره بپردازند. این آهنگران که به آنها در گویش محلی «لوتی» گفته می­شود  در واقع مهاجرینی هستند که حدود 100 سال پیش به این جزیره مهاجرت کرده­اند و آنجا را بعنوان محل سکونت و اشتغال انتخاب نموده­اند. این حرفه در حال حاضر دیگر رونق گذشته را ندارد ولی هنوز تعدادی از این افراد در قشم ساکن هستند.

9- پارچه­بافی سنتی: شهرستان قشم در گذشته علاوه بر اینکه مرکز تجاری پررونق خلیج فارس بوده است از نظر صنعتی نیز پيشرفت چشمگیری داشته است از جمله اینکه در 200 سال گذشته در روستاهای کوشه، گربه­دان، هلر، رمکاه، درگهان و نیز در خود قشم در محله­ای به نام زیرانگیان صنعت پارچه­بافی سنتی توسط فردی به نام «حاج عبدالرحمن اقبان» به اوج رونق و خلاقیت رسيده است. در روستاهای یادشده شغل اصلی و یا شغل دوم اکثر اهالی پارچه­بافی بوده است و مردان با این صنعت و هنر آشنایی کامل داشته­اند. دستگاههای پارچه­بافی در قشم توسط استادکاران بومی از چوب و مشابه دستگاههای چادر شب­بافی میناب و حاجی­آباد ساخته می­شده است. در 30 سال گذشته بیش از 50 کارگاه بافندگی در این جزیره وجود داشته است که 2 کارگاه تا چندسال اخیر در روستای درگهان فعال بوده و به تولید انواع پارچه می­پرداخته­اند.

انواع چادرشب­، لنگ، بادبان، سایبان، انواع چادر، روسری، پارچه کرباس و چیت که در سالهای بعد متداول شد با انواع نقوش چهارخانه و ساده در کارگاههای روستاهای قشم تولید می­شده است. حجم تولیدات در حدی بوده است که مازاد مصرف شهرستان به سایر شهرستانها و کشورهای حوزة خلیج فارس که در آن زمان رونق چندانی نداشته­اند صادر می­شده است.

پس از روی کارآمدن کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و مطرح شدن آن در عرصه تجارت بین­المللی و به دنبال آن هجوم اجناس خارجی مشابه و رواج کسب و تجارت در قشم و بالارفتن سطح درآمد ساکنین جزیره، پرداختن به رشته­های صنایع دستی با درآمدی محدود، علی­الخصوص رشته­هایی که تولیدکنندگانش مردان بودند دچار رکود شد و هنذ صنعت پارچه­بافی رونق خود را از دست داد و محصولات و کالاهای خارجی سهل­الوصول جایگزین تولیداتی شدند که با روحیات و فرهنگ جزیره­نشینان عجین شده­ بودند و تولیدشان منبع درآمدی نیز برای آنان محسوب می­شد.

10- بافت سواس: سواس نوعی پای­افزار است که از الیاف درخت خرما و گاهی نیز از الیاف گیاهی به نام دراز ساخته می­شود و بافت­های آن در گذشته در جزیره قشم در مناطقی که نخلستان وجود داشته رایج بوده است. این نوع محصول توسط اکثر مردان روستایی جهت مصرف اعضای خانواده تولید می­شده است. در حال حاضر دیگر تولید این پا افزار در جزیره قشم رواج ندارد.

11- بربط سازی: ساخت بربط یا عود نیز که از سازهای زهی سنتی می­باشد جزء صنایع دستی جزیره قشم محسوب می­شود که از حدود 20 سال پیش به همت یکی از هنرمندان و صنعت­گران جزیره به نام محمد رفیع به نام محمد رفیع اشعری رواج یافته است. با حمایت­های سازمان منطقه آزاد قشم از این صنعتگر و همت و تلاش خود وی اکنون تولید این نوع ساز در جزیره به میزان انبوه و در حد صدور به کشورهای عربی که از طرفداران پروپاقرص این محصول هستند، رسیده است.

 

منبع:http://www.ichtohormozgan.ir